Bişkekdə limanlar, data mərkəzləri və 2030-cu ilədək narkotiklərlə mübarizə proqramına dair 28 sənəd imzalandığı bir vaxtda Hörmüz boğazında yenidən atəş səsləri eşidildi. Bu iki gündəmin kəsişdiyi nöqtədə isə Azərbaycan dayandı.
2026-cı il avqustun 31-nə keçən gecə, on dövlətin liderlərinin Bişkekdəki "Irıs Ordo" konqres mərkəzində protokol fotosu üçün bir araya gəlməsinə cəmi bir neçə saat qalmış ABŞ pilotsuz uçuş aparatları İranın Larak adasındakı iki buraxılış qurğusuna zərbə endirdi. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı, CENTCOM bəyan etdi ki, əməliyyat İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun Hörmüz boğazını minalamaq cəhdinin qarşısını almaq məqsədi daşıyıb. SEPAH isə İordaniya və BƏƏ-dəki Amerika obyektlərinə raket zərbələri ilə cavab verdi. Bir qədər cənubda, elə boğazın özündə supertanker dəniz minasına düşdü, Hörmüzdən keçməyə risk edən gəmilərin sayı sutkada təxminən beşə qədər azaldı. Brent markalı neftin qiyməti isə cəmi bir neçə saat ərzində beş faizdən çox bahalaşdı.
Məhz həmin saatlarda İran Prezidenti Məsud Pezeşkian Bişkekə uçurdu. O, 25 il əvvəl sərhədlərdə gərginliyi azaltmaq üçün yaradılmış, bu gün isə süni intellektin inkişaf konsepsiyalarını və limanların tikintisi ilə bağlı planları imzalayan təşkilatın yubiley sammitində iştirak etməli idi.
Sammitin elan olunmuş mövzusu, "ŞƏT-in 25 ili: dayanıqlı sülh, inkişaf və rifah naminə birlikdə" şüarı ilə Fars körfəzində baş verənlər arasındakı ziddiyyət o qədər kəskin idi ki, bu mənzərə, bəlkə də, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının bu gün nə olduğunun ən dəqiq təsvirinə çevrildi.
ŞƏT dünya xaosuna alternativ deyil. Daha çox dövlətlərin xaosun başa çatmasını gözləmədən uzunmüddətli institutlar qurmağa çalışdığı bir məkandır.
Sərhəd klubundan kontinental sistemə
Təşkilatın tarixi onun bugünkü ambisiyalarından daha sadə başlayıb. 1996-cı ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistan "Şanxay beşliyi"ni yaratdı. Məqsəd Çinin postsovet ölkələri ilə sərhədlərində hərbi gərginliyi azaltmaq idi.
Beş il sonra, 2001-ci ilin iyununda qrupa Özbəkistan qoşuldu və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı təsis edildi. Daha bir il sonra, 7 iyun 2002-ci ildə təşkilatın Xartiyası qəbul olundu.
İlk on beş ilə yaxın müddətdə gündəmin əsasını terrorizm, separatizm və ekstremizmlə mübarizə təşkil edirdi. Bu üç təhlükə hətta mənzil-qərargahı Daşkənddə yerləşən Regional Antiterror Strukturunun adında da öz əksini tapmışdı. Bu struktur ŞƏT-in ən qədim daimi orqanıdır.
Sonrakı genişlənmə təşkilatın mahiyyətini tanınmaz dərəcədə dəyişdi. 2017-ci ildə Hindistan və Pakistan eyni vaxtda ŞƏT-ə üzv oldular. Söhbət aralarında bir neçə müharibə baş vermiş, Kəşmir üstündə həll olunmamış ərazi mübahisəsi olan iki dövlətdən gedirdi.
2023-cü ildə İran tamhüquqlu üzv oldu və bununla ŞƏT faktiki olaraq Fars körfəzinə birbaşa çıxış əldə etdi. 2024-cü ildə Belarus təşkilata qoşuldu.
Bu gün ŞƏT-in on üzvü var. Onların sırasında üç nüvə dövləti, Rusiya, Çin və Hindistan, həmçinin nüvə silahına malik Pakistan, planetin əhalisinin sayına görə iki ən böyük ölkəsi, eləcə də postsovet məkanının Xəzər və Mərkəzi Asiya hissəsinin demək olar ki, bütöv spektri yer alır.
Belə strukturu adi regional blokla müqayisə etmək artıq mənasızdır. Qarşımızda tərkibinə görə son dərəcə rəngarəng, kollektiv müdafiə mexanizmi olmayan, lakin miqyas etibarilə bütöv qitəni əhatə edən siyasi sistem dayanır.
Bişkek toplantısının miqyası da məhz bu rəngarəngliyi nümayiş etdirirdi. Təşkilatın on üzvündən başqa şəhərə Azərbaycan, Ermənistan, Monqolustan, Toqo, Türkiyə və Laosun liderləri və nümayəndələri, eləcə də Vyetnam və Misir delegasiyaları gəlmişdi. Qırğızıstan Prezidentinin mətbuat xidmətinin məlumatına görə, ümumilikdə 17 xarici dövlət təmsil olunurdu.
Onlara BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş də qoşuldu. O, Qırğızıstanın Müstəqillik Gününə təsadüf edən 31 avqustda Bişkekə gəldi. Şəhərdə həmçinin MDB və KTMT-nin baş katibləri, Avrasiya İqtisadi Komissiyası Kollegiyasının sədri və Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin baş katibi iştirak edirdi.
Quterreş Sadır Japarovla görüşündə qeyd etdi ki, tarixində ilk dəfə 2027-2028-ci illər üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü seçilən Qırğızıstan sülhün və dayanıqlı inkişafın təmin olunması istiqamətində beynəlxalq səylərin mərkəzində dayanacaq.
Ərazisi və siyasi çəkisi baxımından nisbətən kiçik Qırğızıstanı qlobal gündəliyi müəyyən edən dövlətlərlə eyni cümləyə gətirən kifayət qədər iddialı mesaj idi.
28 sənəd, bəzən bütün çıxışlardan daha çox şey deyir
Sentyabrın 1-də Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarovun sədrliyi ilə keçirilən və təşkilat tarixində 26-cı olan Dövlət Başçıları Şurasının iclasının yekununda 28 sənəd imzalandı.
Formal baxımdan əsas sənəd ŞƏT-in 25 illiyinə həsr olunmuş Bişkek Bəyannaməsi və 2002-ci il Xartiyasına dəyişiklikləri nəzərdə tutan protokol idi. Başqa sözlə, kontinental miqyasadək böyüyən təşkilat artıq özünün təsis sənədini də yeni reallığa uyğunlaşdırmağa başlayıb.
Ancaq digər sənədlərin siyahısı daha çox mətləbdən xəbər verir.
Təhlükəsizlik çağırışları və təhdidlərinə qarşı mübarizə üzrə Universal Mərkəzin fəaliyyət qaydaları təsdiqləndi. 2030-cu ilədək narkotik asılılığı və sintetik narkotiklərlə mübarizə proqramları qəbul edildi. 2026-2028-ci illər üçün beynəlxalq informasiya təhlükəsizliyi sahəsində qarşılıqlı fəaliyyət planı imzalandı.
2026-2030-cu illər üçün "Yaşıl texnoloji dəhliz"in yaradılması proqramı təsdiqləndi. Regional məlumat emalı mərkəzlərinin yaradılması və süni intellekt sənayesinin inkişafı konsepsiyası qəbul edildi.
Bundan başqa, iqlim, süni intellekt və informasiya mübadiləsi üzrə ayrıca memorandumlar, eləcə də 11 iyun 2010-cu il tarixli cinayətkarlıqla mübarizə sahəsində əməkdaşlıq haqqında sazişə protokol imzalandı.
Sənədlər siyahısında simvolik qərarlardan biri də Pakistanın Lahor şəhərinin 2026-2027-ci illər üçün ŞƏT-in turizm və mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi oldu. Sammitin yekununda Pakistan təşkilata sədrliyi Qırğızıstandan təhvil aldı.
Narkotik qaçaqmalçılığı, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, data mərkəzləri, iqlim, limanlar. Vaxtilə demək olar ki, yalnız sərhəd təhlükəsizliyi ilə məşğul olan təşkilat indi öz ətrafında XXI əsrin paralel infrastrukturunu qurmağa çalışır.
Sintetik narkotiklərə və opiatlara qarşı 2030-cu ilədək nəzərdə tutulan proqramlar da təsadüfən ortaya çıxmayıb. ŞƏT məkanındakı Tacikistan və Özbəkistan, eləcə də təşkilata üzv olmayan Türkmənistan Əfqanıstanla həmsərhəddir. Onilliklərdir postsovet məkanına və Avropaya gedən heroin axınının əsas mənbələrindən biri də məhz Əfqanıstan olub.
Bu proqramların növbəti beşillik dövr üçün yenilənməsi əslində bir həqiqətin etirafıdır: Kabildə hakimiyyətin dəyişməsi narkotik axınını dayandırmayıb, sadəcə onun logistikasını dəyişib.
Bişkek paketindəki sənədlərin heç biri ayrılıqda dünya qüvvələr balansını dəyişmir. Lakin hamısı birlikdə həm indiki liderləri, həm də bugünkü böhranları geridə qoyacaq institusional karkas formalaşdırır.
Bəyannamələr yox, limanlar: Avrasiyanın gələcəyi harada həll olunur
Bişkek paketinin ən az qiymətləndirilən sənədi bəyannamə deyil. Söhbət 2026-2030-cu illər üçün ŞƏT üzv dövlətlərinin liman və logistika mərkəzlərinin inkişafına dair fəaliyyət planından gedir.
Bu sənəd üzərində iş əvvəlcədən və kifayət qədər konkret aparılıb. 25 fevral 2026-cı ildə ŞƏT ölkələrinin ekspertləri Qazaxıstanın sədrliyi ilə layihəni müzakirə etdilər. Martın 10-da danışıqların yeni onlayn raundu keçirildi və nəticədə təşkilatın ən iri liman və logistika mərkəzlərinin siyahısı formalaşdırıldı.
Bu planı sırf texniki sənəd kimi görmək səhv olardı.
Nəqliyyat yenidən siyasətə çevrilib. Artıq məsələ təkcə qiymət və məsafə deyil. Sanksiya riskləri, hərbi eskalasiya ehtimalı, boğazlara nəzarət və münaqişə zonalarından yan keçmək imkanları da marşrutların taleyini müəyyən edir.
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Dövlət Başçıları Şurasının iclasında açıq şəkildə bildirdi ki, ŞƏT daxilində iqtisadi qarşılıqlı bağlılığın səviyyəsi təşkilatın mövcud potensialına uyğun gəlmir. O, Avrasiyanın vahid nəqliyyat-logistika sisteminin formalaşdırılmasını sürətləndirməyi təklif etdi.
Bu ifadənin arxasında konkret hesab dayanır. Mövcud qiymətləndirmələrə görə, Qazaxıstan bu gün Çinlə Avropa arasında quru yükdaşımalarının təxminən 83 faizini təmin edir və yeni marşrutlara bu mövqeyi asanlıqla vermək niyyətində deyil.
Kaşğardan qərbə uzanan yol: Çinin hesabı, Qırğızıstanın şansı
Belə planların hazırlandığı əsas layihələrdən biri artıq tikilir.
Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu 532,53 kilometr uzunluğunda olacaq və ilk dəfə Çinlə Özbəkistanın dəmir yolu şəbəkələrini Qazaxıstandan tranzit keçmədən birbaşa birləşdirəcək. Mövcud marşrutla daşımalar hazırda 45 gündən 70 günədək vaxt apara bilir.
Qırğızıstan ərazisindəki hissə 304,84 kilometr uzunluğunda, birxətli dəmir yolu olacaq. Gələcəkdə onun elektrikləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Layihə sürəti saatda 120 kilometrdir, marşrut boyunca isə 20 stansiyanın yaradılması planlaşdırılır.
2026-cı ilin yazına doğru tikinti pik mərhələyə çatdı. Martın sonuna olan məlumata əsasən, eyni vaxtda tikinti sahələrində beş mindən çox insan çalışır, təxminən 5600 texnika istifadə olunurdu.
Özbəkistanın nəqliyyat naziri İlhom Mahkamov layihənin əvvəlcə nəzərdə tutulan beşillik icra müddətinin bir il qısaldıla biləcəyini istisna etmədi.
Kaşğardan çıxaraq Qırğızıstan dağlarından keçib Özbəkistana çatan yük bundan sonra harasa getməlidir. Şimala, İran üzərindən və ya Xəzər vasitəsilə.
Bişkek sammitinin Azərbaycanla bağlı əsas süjeti də məhz bu yol ayrıcında gizlənir. ŞƏT Xəzərin şərq sahilinədək logistikanı nə qədər sürətlə qurursa, qərb sahilinin strateji dəyəri də bir o qədər artır.
Bakı Bişkekdə: qonaqdan nəqliyyat tənliyinin iştirakçısına
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev avqustun 31-də Bişkekə gəldi və ertəsi gün müxtəlif hesablamalara görə 17-18 xarici dövlətin və altı beynəlxalq təşkilatın nümayəndələrini bir araya gətirən "ŞƏT plyus" formatında keçirilən iclasda iştirak etdi.
Onun Bişkekdəki ikitərəfli görüşlərinin siyahısı protokol fotosundan daha çox şey deyir.
İki gün ərzində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşdü. O, həmçinin Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev və İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla qeyri-rəsmi şəraitdə birgə foto çəkdirdi.
Bu görüşləri sadəcə diplomatik protokol kimi oxumaq yox, xəritədə işarələmək lazımdır. O zaman mənzərə tam dəyişir.
Qazaxıstan Xəzərin şərq sahili və Orta Dəhlizin əsas dayaqlarından biridir.
İran Şimal-Cənub istiqaməti və Fars körfəzinə çıxış deməkdir.
Ermənistan Cənubi Qafqazda yeni kommunikasiyaların açılması perspektividir.
Türkiyə qərbə, Avropaya uzanan marşrutun davamıdır.
Beləliklə, Bişkekdə Prezident İlham Əliyevin ətrafında faktiki olaraq Azərbaycanın coğrafiyasını müəyyən edən dörd əsas nəqliyyat istiqamətinin dövlət başçıları toplandı.
İki gün ərzində üçüncü dəfə təkrarlanan belə mənzərəni artıq sırf təsadüf adlandırmaq çətindir.
Əliyev və Paşinyan: cəbhə xəttindən neft məhsulları daşıyan vaqonlara
Sammitin siyasi baxımdan ən həssas görüşü avqustun 31-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən danışıqlar oldu.
Tərəflər ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə 8 avqust 2025-ci ildə keçirilən Vaşinqton sülh sammitinin əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədilər. Həmin görüşdə birgə bəyannamə imzalanmış, sülh sazişinin razılaşdırılmış mətni paraflanmışdı.
Bişkek görüşünün gündəliyi artıq müharibənin özündən yox, onun praktiki nəticələrindən ibarət idi.
Müzakirə olunan mövzular sırasında TRIPP, yəni "Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu", Azərbaycan neft məhsullarının Ermənistana tədarükü, üçüncü ölkələrin taxıl və digər məhsullarının Azərbaycan ərazisindən tranziti, həmçinin sərhəd komissiyalarının fəaliyyəti yer aldı.
Hələ yaxın keçmişdə Bakı ilə İrəvan arasında danışıqların əsas sözləri cəbhə xətti, mina sahələri və anklavların statusu idi.
Bu gün iki liderin gündəmində vaqonlar, yanacaq sisternləri və taxıl yükləri var.
Danışıqların lüğətinin dəyişməsi nadir hallardandır ki, ritorik dönüş siyasi reallığın dəyişməsini ört-basdır etmir, əksinə, onun həqiqətən dəyişdiyini göstərir.
ŞƏT anti-NATO deyil və gücünün mənbəyi də elə bundadır
Təşkilat ətrafında illərdir dolaşan bir stereotip var. Guya Çin və Rusiya Qərbə qarşı yönəlmiş Avrasiya NATO-su qurur.
Faktlar bu təsəvvürü doğrultmur.
ŞƏT-in kollektiv müdafiə mexanizmi yoxdur. Bir üzvün müharibəsinə digər üzvlərin avtomatik qoşulmasını nəzərdə tutan öhdəlik yoxdur. Vahid hərbi komandanlıq da mövcud deyil.
Təşkilat daxilində kifayət qədər ciddi ziddiyyətlər qalır. Çin və Hindistan arasında ərazi mübahisəsi var. Hindistanla Pakistan üç dəfə müharibə edib və Kəşmir məsələsi hələ də həll olunmayıb. İranla Qazaxıstanın Qərblə münasibətlərinin mahiyyəti isə bir-birindən köklü şəkildə fərqlənir.
ŞƏT-in gücü sərt intizam üzərində qurulmayıb. Əksinə, onun gücü məhz belə intizamın olmamasındadır.
Hindistan Moskva ilə enerji sahəsində əməkdaşlıq etmək üçün Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı mövqeyini bölüşməyə məcbur deyil.
Qazaxıstan yubiley sammitinə ev sahibliyi etmək üçün Pekinlə Vaşinqton arasında seçim etməli deyil.
Məhz bu çeviklik xarici siyasətini hansısa güc mərkəzinin inhisarına vermək istəməyən dövlətlər üçün ŞƏT-i cəlbedici edir.
Azərbaycan da bu modelə çox yaxşı uyğun gəlir. Bakı təşkilata formal olaraq daxil olmasa da, eyni vaxtda Türkiyə, Mərkəzi Asiya, İran, Rusiya və Qərblə münasibətlər qurur və bu istiqamətlərdən heç birini digərinin hesabına tam dominant mövqeyə çıxarmır.
Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko isə bu məntiqi son həddədək apararaq sammit çərçivəsində bildirdi ki, ŞƏT hətta BMT-nin özünün "sağlamlaşdırılması" üçün katalizator rolunu oynaya bilər.
Söhbət islahatları Nyu-Yorkda illərdir müzakirə olunan, amma ciddi nəticə verməyən bir təşkilatdan gedir.
Belə bəyanat hərbi blok daxilində səslənsəydi, mövcud beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasını əvəzləmək iddiası kimi görünərdi.
Amma heç kimin heç kimə tabe olmadığı ŞƏT daxilində bu fikir çoxsaylı siyasi niyyət bəyanatlarından biri kimi səsləndi. Bişkek paketindəki digər 27 sənəddən nə daha real, nə də daha qeyri-real.
Modi Bişkekdə: strateji muxtariyyət iş başında
Hindistanın Baş naziri Narendra Modi ilə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin danışıqları bu məntiqin, demək olar, ideal nümunəsi oldu.
Reuters-in məlumatına görə, Modi görüşün əvvəlində Putinə Ukraynadakı müharibənin başa çatmalı olduğunu bildirib. Hindistanın Baş naziri vurğulayıb ki, müharibənin davam etdiyi hər gün bəşəriyyəti geriyə atır və Yeni Dehli sülhə yönələn bütün səyləri dəstəkləməyə davam edəcək.
Rusiya mediasının yaydığı xəbərlərə görə, Putin cavabında Rusiyanın da bu istiqamətdə irəlilədiyini deyib.
Eyni zamanda Modi əminlik ifadə edib ki, Putinin 12-13 sentyabr 2026-cı ildə Yeni Dehlidə keçiriləcək BRICS sammitinə gözlənilən səfəri ikitərəfli münasibətləri daha da möhkəmləndirəcək.
Hərbi ittifaq daxilində belə ikili mövqe ciddi siyasi problem yarada bilərdi.
ŞƏT-də isə bu, adi haldır.
Hindistan Rusiyadan böyük həcmdə enerji resursları almağa davam edir, eyni zamanda açıq şəkildə Moskvanı sülhə çağırır və iki həftə sonra Putini öz ərazisində qəbul etməyə hazırlaşır.
Blok intizamının məntiqində bir-biri ilə çətin uzlaşan üç mövqe, üzvlərdən siyasi yekdillik tələb etməyən ŞƏT məntiqində rahatlıqla yanaşı mövcud ola bilir.
Modinin etmədiyi şeylər də az əhəmiyyət daşımır.
Hindistanın Baş naziri Qərbə qarşı vahid cəbhə ilə bağlı heç bir formulaya qoşulmadı. Anti-Qərb koalisiyası təsiri bağışlayan heç bir sənədə imza atmadı. Yeni Dehlinin Vaşinqton və Brüssellə paralel əlaqələrini də sual altına qoymadı.
Hindistanın strateji muxtariyyəti məhz ona görə işləyir ki, ŞƏT iştirakçılardan düşərgə seçməyi tələb etmir.
Yeni Dehli isə bu imkanlardan digərlərindən daha sistemli istifadə edir. Eyni tribunadan Moskva ilə sülhdən danışır, eyni zamanda Rusiya Prezidentini öz torpağında qarşılamağa hazırlaşır.
Si Cinpin: vahid ağası olmayan çoxqütblülük
Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin "ŞƏT plyus" formatında çıxış edərək çoxqütblü dünyanın formalaşmasını geri dönməz tarixi proses adlandırıb və təşkilat ölkələrini qlobal idarəetmə sisteminin islahatında daha fəal iştirak etməyə çağırıb. Putin isə öz növbəsində bildirib ki, 25 il ərzində ŞƏT çoxqütblü dünyanın nüfuzlu güc mərkəzlərindən birinə çevrilib. Si Cinpinlə Putinin görüşündə tərəflər Avrasiya nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafını, enerji təhlükəsizliyini və milli valyutalarla hesablaşmaları da müzakirə ediblər.
Pekin üçün ŞƏT son dərəcə əlverişli alətdir: təşkilat ideoloji sədaqət tələb etmir, tərəfdaşları vassala çevirmir və eyni vaxtda Mərkəzi Asiyaya, Rusiyaya, Hindistana, Pakistana və İrana daimi çıxış imkanı yaradır. Çin modeli üzrə çoxqütblülük bəyanatlarla yox, paralel infrastrukturla qurulur: ŞƏT, BRICS, Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı, "Bir kəmər, bir yol", regional hesablaşma mexanizmləri və Bişkekdə müzakirəyə çıxarılan limanlar kimi layihələrlə.
Bişkekdə sənədlər imzalanarkən Hörmüz boğazında yenidən atəş açılırdı
Sammitin İran xətti diplomatik gündəmlə paralel inkişaf edirdi, amma hadisələr burada xeyli az idarəolunan idi. İran Prezidenti Məsud Pezeşkian xarici işlər naziri Abbas Əraqçi ilə birlikdə Bişkekə Tehranın Vaşinqtonla iyulun sonundan bəri ilk dəfə qarşılıqlı zərbələr endirdiyi bir vaxtda gəlib.
CENTCOM bildirib ki, Larak adasına zərbə SEPAH-ın Hörmüz boğazını minalamaq cəhdinin qarşısını almaq məqsədi daşıyıb. İran tərəfi isə baş verənləri hücum adlandırıb və İordaniya ilə BƏƏ-dəki Amerika obyektlərinə cavab raket zərbələri endirdiyini açıqlayıb. Əməliyyatın nəticələri barədə hansı tərəfin hesabatının daha dəqiq olduğunu yoxlamaq mümkün deyil: hər iki versiya münaqişənin birbaşa iştirakçılarından gəlir və detallarda bir-birini təkzib edir.
Amma nəticələri ölçmək mümkündür və burada hansı versiyanın həqiqətə daha yaxın olması artıq ikinci plana keçir. Boğazdan gəmi keçidi sutkada təxminən beş gəmiyə qədər azalıb. Bu, 2026-cı ilin fevralının sonunda alovlanan İran-ABŞ müharibəsindən əvvəl dünya neft tədarükünün təxminən beşdə birinin keçdiyi marşrut üçün kritik dərəcədə aşağı göstəricidir.
Boğazın cənubunda supertanker minaya düşərək zədələnib, neft fyuçersləri isə dərhal bahalaşma ilə reaksiya verib. Brent beş faizdən çox artaraq bir barel üçün 90 dolları keçib, WTI isə 85,8 dollara yüksəlib.
ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent həmin günlərdə xəbərdarlıq edib ki, Vaşinqton böyük ehtimalla İrana qarşı hər həftə yeni ikincili sanksiyalar tətbiq edəcək. Bu formulasiya sürətli deeskalasiya üçün demək olar ki, yer saxlamır və münaqişəni bütün Bişkek sammitinin arxa fonuna çevirir.
Sammitdə Pezeşkian bəyan edib ki, ABŞ da analoji addımlar atacağı təqdirdə İran aralıq razılaşması üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməyə hazırdır. O, Hörmüz boğazının açılması məsələsini də birbaşa Vaşinqtonun davranışı ilə əlaqələndirib.
Formula simmetrikdir və açıq şəkildə sentyabrın 1-də Bişkekdə toplaşmış beynəlxalq auditoriyaya hesablanıb.
Mərkəzi Asiya böyük güclər arasında bufer olmaqdan çıxır
Baş verənlərdən ən çox fayda götürənlərdən biri elə Mərkəzi Asiyanın özüdür. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Tacikistan özlərini getdikcə daha az Moskva, Pekin, Vaşinqton və Ankaranın rəqabət apardığı ərazi kimi görür, təşkilat daxilində konkret funksional rolları daha fəal şəkildə öz üzərlərinə götürürlər.
Bu rollar artıq dekorativ xarakter daşımır.
Astana limanlar və logistika üzrə ekspert işlərinə sədrlik edib. Daşkənd Çinlə Avrasiyanın qərb hissəsi arasındakı dəmir yolu arxitekturasının əsas halqalarından birinə çevrilir və paralel olaraq ŞƏT-in digər tərəfdaşları ilə ticarəti genişləndirir. Hindistanın Baş naziri sammit çərçivəsində Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevlə iki ölkə arasında hazırda 1,3 milyard dollar olan ticarət dövriyyəsinin 2030-cu ilədək 5 milyard dollara çatdırılması barədə razılığa gəlib.
Düşənbə isə təşkilatın narkotiklərlə mübarizə infrastrukturunda funksional rol alıb. Tacikistan-Əfqanıstan sərhədinin coğrafiyası nəzərə alınanda bu, tamamilə məntiqli davamdır.
Regionun institusionallaşması ilk baxışda göründüyündən daha mühüm prosesdir. Mərkəzi Asiya tədricən geosiyasi obyekt olmaqdan çıxır və öz xarici siyasətinin subyektinə çevrilir. Artıq gündəliyi iri dövlətlərin diktəsi ilə yox, onlarla eyni masa arxasında özü müəyyənləşdirməyə başlayır.
ŞƏT-in rəqəmsal suverenliyi: kölgədə qalan xətt
Bişkek paketinin ən az qiymətləndirilən istiqamətlərindən biri süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq memorandumu, eləcə də regional məlumat emalı və hesablama gücü mərkəzlərinin yaradılması konsepsiyasıdır.
Yaxın onilliyin rəqabəti təkcə neft, qaz və nəqliyyat dəhlizləri uğrunda getməyəcək. Hesablama gücü, yarımkeçiricilər, data mərkəzləri, milli dil modelləri və süni intellekt infrastrukturunun işləməsi üçün zəruri enerji resursları da əsas mübarizə meydanlarından birinə çevriləcək.
Bu sənədləri imzalamaqla ŞƏT mövzu təşkilat daxilində geniş ictimai müzakirəyə çıxmazdan xeyli əvvəl onun institusional çərçivəsini formalaşdırır.
Məntiq limanlarla bağlı məsələdə olduğu kimidir. Regional data mərkəzlərindən və hesablama gücündən kənarda qalan dövlət yeni tip asılılıqla üzləşə bilər. Bu dəfə söhbət nə xammal, nə də nəqliyyat asılılığından gedəcək. Söhbət hesablama asılılığından gedəcək.
Formal baxımdan sənəd çərçivə xarakteri daşıyır və fövqəlmilli tənzimləyici yaratmır. Amma məsələnin artıq 2026-cı ildə dövlət başçıları səviyyəsinə çıxarılması bir şeyi aydın göstərir: təşkilatın gündəliyi 1990-cı illərin sərhəd təhlükəsizliyindən texnoloji suverenliyə doğru son dərəcə sürətlə dəyişir.
Köhnə qloballaşmanı əvəz edən dünya
Əvvəlki qloballaşma universallıq üzərində qurulmuşdu: vahid dünya bazarı, ortaq təchizat zəncirləri, sərhədlərin minimum əhəmiyyəti.
İndi onun yerinə regional və kontinental sistemlərin məntiqi gəlir.
Avropa strateji muxtariyyət qurmağa çalışır. ABŞ proteksionizmi yenidən xarici siyasətin əsas alətlərindən birinə çevirir. Çin Avrasiya infrastrukturunu qurur. Hindistan müstəqil güc mərkəzi olmaq xətti yürüdür. Rusiya iqtisadiyyatını Şərqə və Cənuba istiqamətləndirir. Mərkəzi Asiya dövlətləri isə nəqliyyat dəhlizlərini şaxələndirirlər.
Söhbət qloballaşmanın sonundan getmir. Qloballaşma bir neçə paralel sistemə parçalanır. ŞƏT də məhz bu yeni, daha fraqmentləşmiş dünyanın institutlarından biridir.
Bakı üçün əsas məsələ üzvlük yox, əvəzolunmazlıqdır
Buradan Azərbaycan diplomatiyası üçün kifayət qədər praktik nəticə çıxır.
Hər böyük beynəlxalq qurumda tamhüquqlu üzvlük hüquqi kateqoriyadır. Geosiyasi əvəzolunmazlıq isə bundan qat-qat ciddi kateqoriyadır.
Çindən gələn yük Mərkəzi Asiya üzərindən Xəzərə çatırsa, ona qərb sahilində tərəfdaş lazımdır.
Qazaxıstanın Transxəzər daşımalarının genişlənməsi dənizin o biri tərəfində yükü qəbul edəcək tərəf tələb edir.
Türkiyənin Mərkəzi Asiyaya quru çıxışı təbii şəkildə Azərbaycan ərazisindən keçir.
Şimal-Cənub istiqaməti Rusiya ilə İran arasındakı məkanda tamamlanır və həmin məkanda Azərbaycan yerləşir.
Ermənistan və Naxçıvan üzərindən kommunikasiyaların açılması isə TRIPP marşrutuna daha bir nəqliyyat konfiqurasiyası əlavə edir.
Sadalanan bütün xətlər bir ölkənin ətrafından keçir.
Bişkekdən sonra Bakının qazancı Prezident İlham Əliyevin dəvət aldığı sammitlərin sayı ilə ölçülmür. Əsas dəyişiklik ölkənin funksional rolundadır: Azərbaycan gözümüzün önündə Cənubi Qafqaz dövlətindən daha böyük Avrasiya sisteminin qovşağına çevrilir.
Formal status burada ikinci dərəcəlidir.
ŞƏT-də tamhüquqlu üzvlük Bakıya daha bir beynəlxalq qurumda səs hüququ verə bilərdi, amma sadalanan nəqliyyat yol ayrımlarının heç birini dəyişməzdi.
Qazaxıstanla Çinə hər halda Xəzərin qərb sahili lazımdır.
Türkiyəyə hər halda Mərkəzi Asiyaya quru dəhlizi lazımdır.
TRIPP kağız üzərində yox, real vaqonlar və sisternlərlə işləsin deyə Ermənistana hər halda Azərbaycan ərazisindən tranzit lazımdır.
Azərbaycan neçə təşkilata üzv olmasından asılı olmayaraq, coğrafiya Bakının lehinə səs verir.
Nəticə: yeni başlayan böyük sürüşmə
Bir neçə aydan sonra Bişkekdə imzalanmış 28 sənədin hamısını xatırlayan az olacaq.
2030-cu ilədək nəzərdə tutulan limanlar üzrə yol xəritəsi nəqliyyat qurumlarının məmurları üçün işçi sənəd olaraq qalacaq.
Hazırkı templərlə qrafikdən bir il əvvəl başa çatdırılacağı vəd edilən Kaşğar-Toruqart-Cəlalabad-Əndican dəmir yolu da yerində qalacaq.
Pakistan ŞƏT-ə sədrliyi qəbul edəcək və böyük ehtimalla artıq öz şüarı altında növbəti tədbirlər silsiləsinə hazırlaşacaq.
Putin 12-13 sentyabrda BRICS sammiti üçün Yeni Dehliyə uçacaq. Bunu cəmi iki həftə sonra yoxlamaq mümkün olacaq.
Hörmüz boğazının 2026-cı ilin sonunadək normal gəmiçilik üçün açılıb-açılmayacağı isə Yaxın Şərqdə həqiqətən nə baş verdiyini göstərən bütün diplomatik bəyanatlardan daha etibarlı indikator olacaq.
Azərbaycan isə Çin, Rusiya və Hindistanın onun ərazisindən yan keçərək qura bilmədiyi marşrutların kəsişməsində qalacaq.
ŞƏT vahid xarici siyasəti olan vahid siyasi mərkəzə çevrilməyib və böyük ehtimalla heç vaxt çevrilməyəcək.
Buna ehtiyacı da yoxdur.
Təşkilatın tarixi funksiyası tamam başqa ola bilər: bir neçə rəqib güc mərkəzinin vahid ağaya tabe olmadan yanaşı yaşamağı öyrəndiyi məkan.
Çin Hindistana əmr etmir.
Rusiya Mərkəzi Asiyaya diktə etmir.
Azərbaycan isə Ankara, Pekin, Moskva, Tehran və Qərblə eyni vaxtda işləyir, onların arasında seçim etmədən öz maraqlarını irəli aparır.
Formalaşan çoxqütblülüyün ən dəqiq tərifi, bəlkə də, elə budur: nə müttəfiqlər dünyası, nə də vahid ideologiyanın hökm sürdüyü sistem.
Bu, öz adından danışmaq üçün müstəsna hüququ getdikcə daha az kiməsə verməyə hazır olan dövlətlərin dünyasıdır.